“Willem werd gevraagd een partij aardappelen te vervoeren. Maar hij wist ook wel dat de Nederlandse Bank niet in aardappelen handelde”, vertelde Gerrit Meenks de aanwezigen bij het leggen van de Stolperstein voor zijn oom Willem Meenks, die op 29-jarige leeftijd in concentratiekamp Wöbbelin vermoord werd.
Stichting Stolpersteine-Rijssen legde woensdag 9 oktober negen Stolpersteine: een voor Willem Meenks, op de hoek Oranjestraat/Kerkstraat, drie voor de familie Cohen voor het appartementencomplex aan de Boomkamp 25 en vijf voor de het gezin Van Engel, aan de Huttenwal 32.
De plechtigheid begon met het leggen van de struikelsteen voor Willem Meenks. Gerrit Meenks vertelde het verhaal van zijn oom die, mede door zijn broer Jan Willem, in aanraking kwam met het verzet. En zo betrokken raakte bij de grootste bankoverval aller tijden. Die vond plaats in de vroege avond van 15 november 1944. Dertien kisten vol met geld, die na de zenuwslopende operatie naar een boer in het buitengebied van Daarle werden gebracht. Net als de andere overvallers dook Willem onder. Na twee weken werd hij alsnog opgepakt door de Duitsers, en ‘der Millionenfahrer’ werd gevangen gezet en op 1 februari 1045 overgebracht naar vernietigingskamp Wöbbelin. Hier overleed een maand later, op 15 maart 1945. De impact van het hele gebeuren werkte ook na de oorlog door. “Mijn vader heeft hier altijd heel veel last van gehad. Hij sprak er niet over, maar wij als kinderen voelden de spanning rondom de oorlogsverhalen”, zegt Gerrit Meenks. Leerlingen van de Constantijnschool gaven de steen aan, legden een roos en lazen een gedicht. Coby Meenks sloot hier de plechtigheid af met gebed.
Eva de Lange vertelde over de oom, tante en neef van Ies de Lange, haar vader: Levij Anthonij Cohen, Betje Cohen-Stibbe en hun zoon Izak. Het gezin woonde aan de Boomkamp 25, een huis dat Levij in 1935 had laten bouwen. Hij had er een groothandel in groente en fruit. Levij Cohen stamde uit de priesterfamilie, de zogenaamde Cohaniem.
Levij en Izak kregen een oproep om zich te melden in een werkkamp, kamp Overbroek in Kesteren. Via Westerbork gingen ze op transport naar Auschwitz. Levij (54) werd daar op 22 oktober 1942 vermoord, en Izak (20) op 28 februari 1943. Betje (44) had kanker en moest wegens haar ziekte onder controle blijven. Zij dook onder: in Apeldoorn, Rotterdam, daarna in Leusden. Ze overleed in september 1944 op haar onderduikadres. “Op transport, op de vlucht, en nooit teruggekomen in Rijssen”, aldus Eva de Lange. Samen met rabbijn Rooda zegde ze het Kaddish.
Voor het huis aan de Huttenwal 32 werden de laatste Stolpersteine van deze morgen gelegd. Stond op de twee eerste locaties de oorspronkelijke woning niet meer, hier stond het woonhuis nog wel. Met aan de voorkant van het huis de in de muur gemetselde eerste steen, gelegd door Daniël van Engel. Mozes Aron (Moos) van Engel, veehandelaar, liet dit huis in 1933 bouwen en woonde hier tot in 1942 met zijn vrouw Jeannette van Engel-Wolff en hun kinderen, de tieners Francisca, Seraphine Johanna en Daniël. In het begin van de oorlogsjaren wordt het gezin Van Engel naar Westerbork gevoerd. Vanuit Westerbork worden alle gezinsleden op 6 november 1942 naar Auschwitz getransporteerd. Drie dagen later, op 9 november, worden Moos (54), Jeannette (40), Fransje (16), Fieneke (15) en Dani(13), in Auschwitz vergast.
Het waren woensdagmorgen opnieuw indrukwekkende leggingen. Met de sprekers, de woorden van rabbijn Rooda, het Kaddish, de leerlingen die de stenen aangaven, rozen legden, gedichten lazen en de vele Rijssenaren die belangstelling toonden. Negen Stolpersteine werden gelegd voor Rijssenaren van heel verschillende leeftijden, die hier naar school gingen, werkten, een praatje maakten, die hier woonden, leefden. “Het is aan ons en de generaties na ons om de herinnering aan deze gruwelijke gebeurtenissen levend te houden en door te geven. En zich blijvend in te zetten tegen dictatuur, tegen discriminatie, tegen antisemitisme. Dat is hard nodig, juist nu”, beëindigde bestuurslid Jenny ter Maat deze plechtigheid.
Sprekers
Speech Gerrit Meenks
Geachte aanwezigen,
Oranjestraat 31 , de plek waar Willem Meenks werd geboren! Mede door zijn broer Jan Hendrik Meenks, kwam Willem in aanraking met het verzet. Willem reed nl. met voedsel naar Hilversum om mensen in deze hongertijd van eten te voorzien. Onder de lading lagen ook bonkaarten en illegale kranten. Willem had een expeditiebedrijf, wat deels uit zijn vader’s zandbedrijf is ontstaan.
Mede, doordat mijn vader bij de Nederlandse Bank werkte in 1944, raakte Willem betrokken bij de bankoverval in Almelo. De organisator van de bankoverval was Derk Smoes, een collega van mijn vader, op de Nederlandse Bank. Ze kenden elkaar al van de Twentse Bank en werden destijds op verzoek van het verzet overgeplaatst naar de Nederlandse Bank. Dit om te voorkomen dat ze naar de “Arbeitseinsatz” moesten. Voor deze geplande overval moest er een vrachtwagen komen om al het geld te vervoeren. Er was nl. zeer veel geld in de kluis aanwezig om Duitse lonen mee te betalen…. In Overijssel zaten veel Duitsers, na de bevrijding van het zuiden van ons land. Een paar dagen voor de overval kwam Derk Smoes naar Rijssen om te informeren of alles geregeld was; Willem werd gevraagd om een partij aardappelen te vervoeren, maar hij wist ook wel dat de Nederlandse Bank niet in aardappelen handelde. Willem gebruikte daarvoor een geleende vrachtwagen, want zijn wagen was in beslag genomen door de Duitsers; daarom wilde hij ook per sé deze geleende wagen zelf rijden……
Op 15 november 1944 tussen 6 en 7 uur ’s avonds ging de bankoverval door , volgens het plan, en de buit was 46 miljoen en 165.000 gulden! Allemaal in biljetten van 25 en van 100 gulden. 13 kisten vol met geld! Snel in de vrachtwagen laden! Ondertussen kwam er een colonne van wel 50 Duitse soldaten aan gemarcheerd. Herman Höften zei “Achtung, Vorsicht” terwijl hij met zijn zaklantaarn op de neus van de vrachtwagen scheen, die half op de weg stond . Ze marcheerden door! Wat een spanning! De euforie was echter van korte duur, want door op het laatst de telefoon uit te schakelen werd per abuis ook het draadje van het alarm doorgeknipt. Het alarm ging af! Daardoor vloog Willem in de vrachtwagen, startte deze met moeite, want die reed op houtgas, en reed er toen snel van door. Niemand wist precies waar de buit naar toe moest , want Herman Höften zat nog niet bij in de wagen en hij kende alleen de route en de bestemming.
Willem reed via het station snel Almelo uit; stopte in Aadorp en 2 mannen uit de laadbak kwamen voor bij hem in. Douwe wist: buitenaf bij Daarle……Na wat rondrijden zagen ze het paard en de wagen staan en in ijltempo werden de kisten op de platte wagen getild. Bedekt met jutezakken en hooi ging paard Piet naar de boerderij. Alles in de schaapskooi gepakt en bedekt met hooi en strobalen ervoor. Inmiddels was het al nacht geworden. Mijn ome Willem had de vrachtwagen meteen weer naar Rijssen gebracht, op de juiste plek gezet en is toen ondergedoken bij bakker en caféhouder Vrielink in Mariaparochie. Doordat er overal pamfletten hingen met een beloning van 1 .000000
Gulden voor de tip, waar de buit lag, en er gepraat werd in Daarle, nam het verzet de beslissing om de buit te verplaatsen naar een hooiberg bij een andere boer! Berend Bruines werd aangehouden 2 weken na de overval, hij was op weg naar Zwolle. Papieren prima in orde , maar hij werd gefouilleerd en ze vonden een stapel lege persoonsbewijzen. Verscherpt verhoor en marteling, leidde er toe dat hij vertelde waar hij die van mee had gebracht. Uit Mariaparochie. Duitsers gaan meteen naar Vrielink in Mariaparochie en doen daar grondige huiszoeking. Willem Meenks werd daar gevonden door de Duitsers. De link werd al snel gelegd met Jan Hendrik die op de Nederlandse Bank werkte en ze hadden dus beet: “der Millionenfahrer”. Willem werd in Doetinchem gevangen gezet eind november en is op 1 februari 1945 per trein vervoerd naar Duitsland Hij kwam in kamp Wöbbeling terecht, vlakbij Hamburg. Dit was een vernietigingskamp. Hier is hij 1 maand later al overleden, door slechte behandeling, ondervoeding, kou en vervuild drinkwater. Hij werd 29 jaar! 4 van de 5 direct betrokkenen van de grootste bankoverval aller tijden hebben zo de dood gevonden.
Mijn vader heeft hier altijd heel veel last van gehad! Hij sprak er niet over, maar wij als kinderen voelden de spanning rondom de oorlogsverhalen. Ikzelf heb het altijd erg pijnlijk gevonden dat zulke jonge jongens, als verzetsstrijder, nooit geëerd zijn! Een groot deel heeft namelijk hun verzetsdaden met de dood moeten bekopen! Vandaar mijn blijdschap dat er nu, alsnog waardering komt, d.m.v. deze Stolpesteine! Hartelijk dank hiervoor en ik ben blij, dat ik dit nog mag meemaken!
Gebed Coby Meenks
Ik heb een gebed opgeschreven en wil dat hier graag bidden:
Heer, op deze dag denken wij aan onze doden, mensen uit onze familie ’s en onze omgeving. Veelal jonge mensen met nog een heel leven voor zich…..De miljoenen, die ondergingen in oorlog en verzet tijdens de 2 e wereldoorlog. Mensen als wij, met idealen en verwachtingen, dromend van vrede , vrijheid en geluk! Heer, geef dat wij door hen geïnspireerd worden Om ons in te zetten voor vrede en vrijheid, In onze eigen samenleving en in de wereld Om te blijven strijden tegen onrecht en onderdrukking!
Amen.
Rabbijn Clary Rooda | Familie Cohen – Boomkamp 25
De oorlog lijkt lang geleden, maar voor ons nabestaanden voelt het dichtbij, omdat we weten wat het verlies met onze ouders en familie heeft gedaan. Zoveel levens verwoest, alleen om wat ze waren. Niet omdat ze iets verkeerd hadden gedaan.
Soms werd er gesproken over de familieleden die ‘niet meer terugkwamen’. Soms stond er ergens in huis een foto van de mensen die je nooit gekend had. Maar vaker was het stil. Werd er gezwegen, omdat het te pijnlijk was om over te praten. Vaak kwam je er pas na jaren achter dat er nog veel meer tantes, ooms, neven en nichten waren geweest van wie je het bestaan nooit had geweten.
Het levend houden van deze zwarte bladzij uit onze geschiedenis, is de plicht van ons allemaal. Om de namen te blijven noemen van hen die vermoord zijn. Om te laten zien waar uitsluiting toe kan leiden. Om te blijven waarschuwen tegen onrecht, discriminatie en anti-semitisme. Laten we elkaar vooral als mens zien en niet als De Ander. Onze vrijheid brengt ook de verantwoordelijkheid met zich mee deze te verdedigen en ons uit te spreken als mensenrechten in het geding zijn.
In de Joodse traditie wordt er aan het graf kaddish gezegd, als de kist met zand is bedekt. Meestal hebben de mensen voor wie wij Struikelstenen leggen geen graf. Betje Cohen heeft uiteindelijk haar laatste rustplaats gekregen op de Joodse begraafplaats in Zwolle. Dat is uitzonderlijk. Met het leggen van de Stenen hier vandaag voelt het of we het gezin Cohen weer samen hebben gebracht op de plek waar ze gewoond hebben.
Het is nu aan ons als nabestaanden om het kaddish yatom, het gebed van de wees, te zeggen.
Rabbijn Clary Rooda | Legging familie Van Engel – Huttenwal 32
Struikelstenen maken dat je even stil staat en voorover buigt. Dat je tot je door laat dringen wat er staat en wat er met deze mensen is gebeurd. Struikelstenen maken de geschiedenis van een straat, een dorp, een stad inzichtelijk.
Het is bijzonder hoe jullie deze ceremonie in Rijssen vormgeven, hoe jullie kinderen erbij betrekken en hoeveel mensen elke keer aanwezig zijn. Dat is vrij uitzonderlijk. Zeker als er geen nabestaanden meer zijn, zoals in het geval van de familie Van Engel. Door hier Struikelstenen te leggen, worden hun namen en hun verhalen niet vergeten. Zolang wij leven, blijven zij leven. Ze zijn een deel van ons, zolang wij hen herdenken. Het is belangrijk dat mensen weten wat er is gebeurd. Dat we de verhalen blijven vertellen. Om ons niet onverschillig te doen zijn over het lot van anderen en ons te laten zien dat wij het verschil kunnen maken.
Elke keer dat we hier staan voelt het als een begrafenis voor hen die geen graf hebben gekregen. En vaak was er ook niemand meer die kaddish voor hen kon zeggen. Daarom doen wij dit.